Bài 2/77 · Lộ trình học chứng khoán · Chương 0: Nhập môn · Cấp độ: Cơ bản · Cập nhật: 10/2026
Thị trường chứng khoán là nơi chứng khoán được phát hành lần đầu (thị trường sơ cấp) và được mua đi bán lại giữa các nhà đầu tư (thị trường thứ cấp). Giá hình thành từ cung và cầu: nhiều người muốn mua hơn muốn bán thì giá tăng, và ngược lại.
Giống một khu chợ có luật lệ rất chặt
Hãy hình dung một khu chợ đầu mối. Doanh nghiệp mang “hàng” (cổ phiếu, trái phiếu) đến bán. Nhà đầu tư đến mua. Công ty chứng khoán là người dẫn bạn vào chợ. Sở giao dịch là ban quản lý chợ, ghép người mua với người bán. Trung tâm lưu ký là bên giữ đồ và giao tiền, bảo đảm không ai “ăn quỵt”. Ủy ban Chứng khoán là cơ quan quản lý thị trường, giám sát toàn bộ.
Khác chợ thường một điểm: ở đây không ai được bán hàng mà không công bố “thành phần” (báo cáo tài chính, thông tin bất thường).
Ai tham gia thị trường?
| Thành phần | Vai trò | Ví dụ tại Việt Nam |
|---|---|---|
| Tổ chức phát hành | Bán chứng khoán để huy động vốn | Doanh nghiệp, ngân hàng, Kho bạc Nhà nước |
| Nhà đầu tư | Mua bán chứng khoán | Cá nhân, tổ chức, quỹ, nhà đầu tư nước ngoài |
| Công ty chứng khoán | Mở tài khoản, nhận và chuyển lệnh, tư vấn | Các công ty chứng khoán được cấp phép |
| Sở giao dịch chứng khoán | Tổ chức giao dịch, khớp lệnh | Sở GDCK Việt Nam và hai công ty con HOSE, HNX |
| Lưu ký và bù trừ | Giữ chứng khoán, thanh toán tiền – hàng | Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) |
| Cơ quan quản lý | Ban hành quy định, giám sát, xử phạt | Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (thuộc Bộ Tài chính) |
Sơ cấp và thứ cấp: tiền của bạn đi đâu?
Thị trường sơ cấp: Bánh Mì Hạnh Phúc (BMH) phát hành 1 triệu cổ phiếu mới, giá 10.000 đồng. Bạn mua 1.000 cổ phiếu, trả 10 triệu đồng. Tiền đi thẳng vào BMH để mở tiệm mới.
Thị trường thứ cấp: một năm sau, BMH niêm yết trên sàn. Bạn bán 1.000 cổ phiếu đó cho anh Minh với giá 14.000 đồng, thu 14 triệu. Tiền đi từ anh Minh sang bạn, BMH không nhận đồng nào.
Hầu hết giao dịch bạn thấy mỗi ngày trên bảng giá là thị trường thứ cấp. Nó quan trọng vì cho phép nhà đầu tư rút tiền ra khi cần; nhờ vậy người ta mới dám góp vốn ở sơ cấp.
Một lệnh mua đi qua những đâu?
- Bạn đặt lệnh mua trên ứng dụng của công ty chứng khoán.
- Công ty chứng khoán kiểm tra tiền trong tài khoản rồi chuyển lệnh lên Sở giao dịch.
- Sở giao dịch ghép lệnh của bạn với lệnh bán phù hợp (khớp lệnh).
- VSDC thanh toán: tiền chuyển cho người bán, cổ phiếu về tài khoản bạn sau một số ngày làm việc theo chu kỳ thanh toán (Bài 14).
Giá cổ phiếu hình thành ra sao?
Giá là nơi người mua và người bán gặp nhau. Nếu BMH công bố lợi nhuận tăng mạnh, nhiều người muốn mua, ít người muốn bán, giá bị đẩy lên. Ngắn hạn, giá chịu tác động bởi tin tức, tâm lý và dòng tiền. Dài hạn, giá xoay quanh giá trị thật của doanh nghiệp.
Benjamin Graham tóm gọn ý này: ngắn hạn thị trường như một cỗ máy bỏ phiếu, dài hạn nó là một cái cân. Đọc thêm: Nhà đầu tư thông minh – Kỳ 1: Ông Thị Trường.
Sai lầm thường gặp
- Nghĩ mua cổ phiếu trên sàn là đưa tiền cho doanh nghiệp. Trên thứ cấp, bạn mua lại từ nhà đầu tư khác.
- Nghĩ công ty chứng khoán là người bán cổ phiếu cho mình. Họ chỉ chuyển lệnh và thu phí.
- Tin rằng giá luôn phản ánh đúng giá trị. Ngắn hạn, giá có thể lệch rất xa.
Hỏi đáp
Thị trường chứng khoán Việt Nam có từ khi nào?
Phiên giao dịch đầu tiên diễn ra ngày 28/7/2000 tại Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP.HCM, tiền thân của HOSE.
Thị trường mở cửa những ngày nào?
Từ thứ Hai đến thứ Sáu, trừ ngày lễ. Giờ giao dịch cụ thể xem Bài 12.
Ai bảo vệ nhà đầu tư nhỏ?
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước giám sát thị trường; doanh nghiệp niêm yết có nghĩa vụ công bố thông tin; chứng khoán của bạn được lưu ký tại VSDC chứ không nằm riêng ở công ty chứng khoán.
Tóm tắt
- Sơ cấp: tiền vào doanh nghiệp. Thứ cấp: tiền chuyển giữa các nhà đầu tư.
- Một lệnh đi qua công ty chứng khoán, Sở giao dịch và VSDC.
- Ngắn hạn giá theo tâm lý, dài hạn giá theo giá trị.
Bài trước: Bài 1: Chứng khoán là gì?
Bài tiếp theo → Bài 3: Cổ phiếu là gì? Cổ phiếu phổ thông và ưu đãi
Nội dung mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị đầu tư. Công ty Bánh Mì Hạnh Phúc là ví dụ giả định.
Nội dung nhằm chia sẻ kiến thức, không phải khuyến nghị mua bán chứng khoán.
Bạn nghĩ gì về bài viết này?